Türk Çayı ve Rize

Türk çayı, Türkiye’de başta Rize olmak üzere Doğu Karadeniz’de yetiştirilen çay bitkisinin yapraklarından üretilen siyah çaydır. Aynı ad, bu çayın çift katlı çaydanlıkta demlenip ince belli bardakta sunulan içim biçimini de anlatır. Türkiye’de çay tarımı 1924’te çıkarılan 407 sayılı Kanun’la yasal güvenceye kavuşmuş, ilk kuru çay üretimi 1938’de yapılmıştır. 2024’te Türkiye’de yaklaşık 1,4 milyon ton yaş çay üretilmiş, bunun yüzde 67,7’si Rize’den gelmiştir.

Bu rehber, Türk çayının nerede ve nasıl yetiştiğini, tarihini, üretim rakamlarını ve Rize Çayı’nı coğrafi işaretli yapan özellikleri kaynaklarıyla özetler. Türk çayının nasıl demleneceği için çay demleme rehberimize, diğer çay türleri için çay çeşitleri rehberimize, işleme terimleri için çay terimleri sözlüğümüze bakabilirsiniz.

Türkiye’de çay nerede yetişir?

Türkiye’de çay, Doğu Karadeniz kıyısındaki nemli ve yağışlı yamaçlarda yetişir. Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı TEPGE’nin Temmuz 2025 raporuna göre 2024’te yaş çay üretiminin yüzde 67,7’si Rize’de gerçekleşmiştir; kalan üretim bölgedeki komşu illerdedir. 1924 tarihli 407 sayılı Kanun da çay yetiştiriciliğini ilk olarak Rize ili ve Artvin’in Borçka kazası için düzenlemiştir.

Rize Çayı coğrafi işaret belgesi, bölgenin iklimini çayın karakterini belirleyen temel etken olarak tanımlar: Rize’de denize paralel uzanan dağlar kıyıdan 3.937 metreye kadar yükselir ve yamaçlar ılıman yağmur ormanlarıyla kaplıdır. Toplanan yaprak koparıldığı andan itibaren bozulmaya başladığı için çay bahçeleri ile fabrikaların aynı bölgede olması gerekir.

Türkiye’de çay tarımı ne zaman başladı?

ÇAYKUR’un kurumsal tarihçesine göre Türkiye’de çay tarımının başlangıcı 1917’ye uzanır. Aşağıdaki tablo başlıca dönüm noktalarını özetler.

Yıl Gelişme
1917 Halkalı Ziraat Mektebi’nden Ali Rıza Erten’in de bulunduğu heyet Batum’u inceler; Doğu Karadeniz’de çay yetişebileceğini raporlar.
1924 TBMM, Rize ve Borçka’da fındık, portakal, mandalina, limon ve çay yetiştirilmesine dair 407 sayılı Kanun’u kabul eder. Çalışmalar için Ziraat Umum Müfettişi Zihni Derin görevlendirilir.
1937 ile 1940 Batum’dan sırasıyla 20, 30 ve 40 ton çay tohumu getirilir, çay bahçeleri kurulur.
1938 İlk yaş çay hasadı ve kuru çay üretimi yapılır.
1940 3788 sayılı Çay Kanunu çıkar; çay bahçesi kurmak ruhsata bağlanır.
1947 İlk çay fabrikası, günlük 60 ton kapasiteyle Rize Fener Mahallesi’nde açılır.
1963 O yıla kadar ithalatla karşılanan iç tüketim, yurt içi üretimle karşılanmaya başlar.
1971 1497 sayılı Çay Kurumu Kanunu yürürlüğe girer; kurum 1973’te Rize’de faaliyete başlar.
1984 3092 sayılı Çay Kanunu ile çay tarımı, üretimi, işletmesi ve satışı serbest bırakılır.
2017 ÇAYKUR, Bakanlar Kurulu kararıyla Türkiye Varlık Fonu’na aktarılır.
2021 Rize Çayı, Rize Ticaret Borsası adına menşe adı olarak tescil edilir (Tescil No: 707).

Çayın Osmanlı dönemindeki serüveni ve Türklerin çayla tanışması için Çayın Türkiye Serüveni yazımıza bakabilirsiniz.

Türkiye ne kadar çay üretiyor?

Türkiye 2024’te yaklaşık 1,4 milyon ton yaş çay üretmiştir. TÜİK’in 2025 için ilk tahmini, üretimin yüzde 4,5 azalarak 1,35 milyon tona gerileyeceği yönündedir (TEPGE, Temmuz 2025). Son beş sezonun verileri aşağıdadır.

Sezon Çay alanı (bin dekar) Yaş çay üretimi (bin ton) Verim (kg/dekar)
2019/20 786 1.407 1.791
2020/21 787 1.450 1.844
2021/22 789 1.454 1.843
2022/23 791 1.270 1.604
2023/24 810 1.357 1.713

Kaynak: TEPGE, Çay Tarım Ürünleri Piyasaları Raporu, Temmuz 2025 (TÜİK ve ÇAYKUR verileri).

Aynı rapora göre FAO’nun 2023 verilerinde Türkiye, çay tarım alanı büyüklüğünde dünyada 8., yaş çay üretiminde 5., kuru çay üretiminde ise Çin, Hindistan, Kenya, Vietnam ve Sri Lanka’nın ardından 6. sıradadır. Türkiye dekar başına verimde dünyada ilk sıradadır. FAO’nun Hükümetlerarası Çay Grubu verilerine göre Türkiye 2022’de 245.773 ton siyah çay üretmiştir.

Türkiye ne kadar çay tüketiyor?

Türkiye dünyanın en büyük üçüncü çay tüketicisidir. FAO’ya göre 2022’de Çin 3 milyon tonla dünya tüketiminin yüzde 46’sını, Hindistan 1,16 milyon tonla yaklaşık yüzde 18’ini oluşturmuş, onları 250.021 tonla Türkiye izlemiştir. TEPGE verilerine göre 2024/25 sezonunun ilk 11 ayında Türkiye’nin çay ithalatında en büyük pay yüzde 60,4 ile Sri Lanka’ya, ihracatında ise yüzde 36,7 ile Belçika’ya aittir.

Yaş çay nasıl hasat edilir?

Yaş çay, sürgünün ucundaki tomurcuk ve onun altındaki körpe yapraklar toplanarak hasat edilir. Rize Çayı coğrafi işaret belgesine göre yapraklar TS 3225 standardına uygun toplanmalıdır: Ağırlıklı olarak tepe tomurcuğu ile altındaki birinci ve ikinci yapraktan oluşan, lif vermeyen “iki buçuk yaprak” kısmı elle, makasla ya da çay toplama makinesiyle hasat edilir. Türk Gıda Kodeksi de siyah ve yeşil çayın hammaddesini tepe tomurcuğu, onu izleyen taze yapraklar ve bunları bağlayan taze sap kısımları olarak tanımlar. Hasadın özeni ve yaprağın körpeliği, çayın kalitesini doğrudan etkiler; bu konuda bir uzman görüşü için Türkiye’de çay üretimindeki özensizlik üzerine söyleşimize bakabilirsiniz.

Yaş çay alım fiyatı ne kadar?

TEPGE’ye göre 2025 yılı yaş çay alım fiyatı kilogram başına 25,44 TL’dir. 2024’te yaş çay alımlarının yüzde 54’ünü ÇAYKUR, kalanını özel sektör yapmıştır. Üreticiye ayrıca organik tarım, gübre, mazot ve fark ödemesi gibi destekler verilmektedir.

ÇAYKUR ve özel sektör çay sektöründe nasıl yer alır?

Türkiye’de çay tarımı ve sanayisi uzun yıllar devletin elindeydi. ÇAYKUR’a göre bu faaliyetler 1938 ile 1948 arasında Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu, 1949 ile 1973 arasında Tekel Genel Müdürlüğü ve Tarım Bakanlığı tarafından yürütüldü. Yaş çay işleyen fabrika sayısı 1973’te 32’ye, 1985’te 45’e ulaştı. 1984’te 3092 sayılı Çay Kanunu ile sektör özel girişime açıldı. Bugün yaş çay alımının yarısından fazlasını ÇAYKUR, kalanını özel fabrikalar yapmaktadır.

Türk çayı nasıl işlenir?

Türk çayı, ortodoks yöntemin değiştirilmiş bir biçimiyle siyah çay olarak işlenir. Rize Çayı coğrafi işaret belgesi işleme aşamalarını ve kontrol değerlerini şöyle sıralar:

  1. Soldurma: Yaprağın iç suyu sıcak havayla azaltılır ve yaprak kıvırmaya uygun hale getirilir (20 ile 38 °C, 4 ile 12 saat).
  2. Kıvırma: Solmuş yaprak makinelerde ezilip bükülür, hücre özsuyu yüzeye yayılır ve oksidasyon başlar (30 ile 60 dakika).
  3. Oksidasyon: Polifenol oksidaz enziminin etkisiyle siyah çayın rengi, burukluğu, parlaklığı ve aroması oluşur (22 ile 28 °C, 15 ile 120 dakika).
  4. Kurutma: Oksidasyon durdurulur, çay depolanabilir hale gelir (giriş havası 90 ile 105 °C).
  5. Tasnif: Kurutulan çay incelik, kalınlık ve kalitesine göre ayrılır.
  6. Harmanlama ve paketleme: Tasnif edilen çaylar karıştırılır ve paketlenir.

Rize Çayı neden coğrafi işaretlidir?

Rize Çayı, kendine özgü tadını Rize’nin iklimi, toprağı, yetiştirme teknikleri ve işleme kültüründen aldığı için 26 Mart 2021’de menşe adı olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesi, ürünün karşılaması gereken ölçütleri de belirler:

  • Toplam toz çay (355 mikron ve altı) en çok yüzde 8, nem en çok yüzde 7 olmalıdır.
  • Kuru çay siyah veya koyu bakır renkli olmalı, lif ve çay sapı içermemelidir.
  • Demin rengi koyu kırmızı ve parlak olmalı; mat, bulanık veya tortulu olmamalıdır.
  • Duyusal değerlendirmede en az 70 puan alınmalıdır.

Belgeye göre Rize Çayı duyusal analizinin en karakteristik özelliği, dem renginin mat ve bulanık olmamasıdır. Paketteki toz oranının neden tartışma konusu olduğunu Türk Çayı Neden Çok Tozlu? yazımızda ele aldık.

Türk çayı neden uzun demlenir?

Türk siyah çayının demleme süresi, Seylan çayı gibi siyah çaylara göre daha uzundur (Doğru ve İnanç, 2024). Yazar Deniz Gürsoy bunu, Türkiye’de körpe olmayan alt yaprakların da toplanmasına ve tüketicinin çayın buruk tadını aramasına bağlar; bu görüşe Çayın Türkiye Serüveni yazımızda yer verdik. Demleme süresi ve oranı için İyi Çay Nasıl Demlenir? yazımıza, İngiliz usulüyle karşılaştırma için Türk çayı ile İngiliz çayı arasındaki fark yazımıza bakabilirsiniz.

Türkiye’de çay nasıl içilir?

Türkiye’de çay çoğunlukla ince belli cam bardakta, demin koyuluğu suyla ayarlanarak içilir. İçim alışkanlıkları bölgeden bölgeye değişir: Doğu Anadolu’da şekerin dil altında tutulduğu kıtlama, Güneydoğu’da koyu içim yaygındır. Türkiye’deki çay kültürüne dair kapsamlı bir anlatı için Bitmeyen Aşkımız: Çay, Türk çay sektörünün markaları için Çaykur mu, diğerleri mi? ve çay tarımının geleceği için Sürdürülebilir Çay Tarımı Belgeseli yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Türkiye’de çay ilk ne zaman üretildi?

İlk yaş çay hasadı ve kuru çay üretimi 1938’de yapıldı. İlk çay fabrikası 1947’de Rize’de açıldı.

Türkiye’nin çayının ne kadarı Rize’den gelir?

2024’te Türkiye’nin yaş çay üretiminin yüzde 67,7’si Rize’de gerçekleşti (TEPGE, Temmuz 2025).

Türkiye dünyada çay üretiminde kaçıncı?

FAO’nun 2023 verilerine göre Türkiye yaş çay üretiminde 5., kuru çay üretiminde 6. sıradadır.

Rize Çayı ne zaman coğrafi işaret aldı?

Rize Çayı, 26 Mart 2021’de 707 numarayla menşe adı olarak tescil edildi. Başvuru 2017’de Rize Ticaret Borsası tarafından yapılmıştı.

ÇAYKUR ne zaman kuruldu?

1497 sayılı Çay Kurumu Kanunu 4 Aralık 1971’de yürürlüğe girdi ve kurum 1973’te Rize’de faaliyete başladı.

Kaynaklar

Popüler Kategoriler

Hakkımızda

Çay ve Kahve Sektörünün En Büyük Bilgi Paylaşım ve Ticaret Portalı | Oku, izle, araştır, keşfet, dilersen alışveriş yap. Bu platform, çay ve kahve alışkanlıklarınızı kökünden değiştirecek bilgilere ve harika ürünlere sahip. Alışveriş yapmak isterseniz mağazamızı ziyaret edebilirsiniz.

Bizimle iletişime geç: [email protected]

Bizi Takip Edin

cay.com.tr bir Someyo A.Ş. yayınıdır. Her hakkı saklıdır | Atatürk Mah. Alemdağ Cad. No: 140-144 İç Kapı No: 19, Ümraniye/İstanbul | İletişim